mar 17

Gmina Igołomia-Wawrzeńczyce

Gmina Igołomia-Wawrzeńczyce

Charakterystyka gminy

Gmina Igolomia-Wawrzenczyce nalezy do makroregionu zwanego Niziną Nadwiślańska położonego w Kotlinie Sandomierskiej, w bezposrednim sasiedztwie Wisly. Przez jej obszar przebiega granica miedzy Wyzyna Malopolska a KotlinaPodkarpacka. Najwyzsze wzniesienia w rejonie Dobranowic siegaja 256 m n.p.m. Przez teren gminy przeplywa Wisla oraz potoki: Koscielnicki,Ropotek i Rudnik. I. Charakteryzuje sie on rzezba falistą, falisto-pagórkowatą i plaska. Najwiekszyobszar zajmuja utwory lessowe okolo 3347 ha, wystepujace glównie w dolinie Wisly, aluwia rzeczne stanowia 1688 ha, i natomiast deluwia 477 ha. Na terenie gminy nie ma zalesienia. Daminuje tu klimat umiarkawanie cieply, a sredniej temperaturze +6 do +8°C, natomiast roczna suma opadówwynasi600mm. Na jej obszarze wystepuja gleby uradzajne – czarnoziemy, co decyduje a prawadzanej specjalistycznej uprawie warzyw.

Rys historyczny

Pierwsi mieszkancy przybyli z poludnia na tereny obecnej gminy Igolamia-Wawrzenczyce w epoce neolitu – akala 6000 lat p.n.e. Najwiekszy razwój osadnictwa przypadl na okres rzymski. Zajmawano sie przede wszystkim uprawa raslin oraz hodawla zwierzat, a takze wytapiana ceramike. Igołomski osrodek pradukcji ceramiki „siwej” obejmowal kompleks wielkopiecowych wytwórni, w których wytwarzana naczynia szarstkie oraz ceramike gladka. Najwieksze nasilenie pradukcji przypadlo na polowe III w. n.e. W II polawie V wieku n.e. nastapil upadek ośrodka ceramicznego, który nie oznaczal kresu osadnictwa, czego dawodza wykopaliska archeologiczne. Obszar ten byl nadal gesto zaludniony, gdyz czlowiek znalazl tu dogodne warunki: urodzajna glebe, duza arterie wodna, a zarazem komunikacyjna, czyli Wisłę. Dobranowice i Rudno Górne sa miejscowosciami najdalej wysunietymi na pólnac w gminie Igołomia-Wawrzenczyce. Paczatki obu wsi rysuja sie mgliscie, poniewaz nie zachowaly sie zadne konkretne wzmianki zródlowe o nadaniach wlasnasci, czy lokacjach wiejskich. Trudno równiez daszukac sie w zródlach skad sie wziela nazwa wsi Dobranowice. Byc moze nazwa pochodzi od „Dobrej nowiny”, byc moze od nazwiska „Dobranowski”. W dokumentach zródlowych wystepuje ta miejscowosc pod nazwami:

- Dobranouicze

1379 – Dobranoucz,

1399 – Dobronouicz,

1400 – Vbranouicz,

1429 – Dobranowicze,

1434 – Dobranow,

1446 – Dobronowice,

1530 – Dobranowycze.

Nie wiadomo równiez skad pochodzi nazwa Rudno. Byc moze zwiazana jest z wydobywana kiedys tutaj ruda zelaza, jak pisze kronikarz Szkoly Podstawowej w Dobranowicach: „bo i rzeczywiscie osady jej mozna widziec w kałużach i rowach łąkowych”. W zapiskach historycznych nazwy Rudno Górne i Rudno Srednie pojawiaja sie dopiero w 1827 r. Wczesniej pojawia sie sama nazwa Rudno. Pierwsze zabudowania wiosek powstaly w zwiazku z siedzibami rycerskimi i powstajacymi tu folwarkami. W Dobranowicach dwór usytuowany byl na ,pólnoc od potoku Rudno (Rudnik), natomiast wioska lezala w dolinie potoku. W Poborowicach (dzis tez Dobranowice) osadnictwo wiazalo sie z polozonym na wzgórzu kosciolem, natomiast siedziba panska (folwark) umieszczona byla na zachód od kosciola. Analogicznie sytuacja wygladala w Rudnie Górnym: wies usytuowana byla w dolinie potoku, natomiast siedziba wlasciciela na zachodnim krancu wsi. W okresie XIII-XV w, o którym mowa, nie istnialo Rudno Srednie (dzisiaj czesc Rudna Górnego). Obecnie nazwa Rudno Srednie nie jest uzywana. Pod koniec XV w. Dobranowice i Poborowice byly wsiami oddzielnymi. Dobranowice nalezaly do Konarskich, Poborowice do Poborowskich herbu Starykon, po czesci zas do Toporczyków z Morawicy. W XVII wieku wlascicielami obu wsi pod nazwa Dobranowice zostali Zuzanna i Jerzy Obalkowscy. Odtad w rejestrach poborowych nie funkcjonowala nazwa Poborowice. Nadal pojawia sie ona w potocznym jezyku okolicznych mieszkanców, (ciekawostka jest, ze na nowszej mapie samochodowej wystepuje nazwa Poborowice, zamiast Dobranowice). W latach 7O-tych XVIII wieku wlascicielem Dobranowic zostal Boguslaw Slaski, po nim rodzina Treutlerów, ostatnim wlascicielem dworu byl Julian Kochanowski, który sprzedal swój majatek okolicznym chlopom, natomiast zabudowania dworskie rodzinie Krzyk z Nowego Brzeska. Nieco inaczej potoczyly sie losy Rudna. W XV wieku doszlo do podzialu na dwie czesci. Prawdopodobnie w tym nalezy upatrywac poczatków Rudna Sredniego. Wlasciciele obu czesci szybko sie zmieniaja. Ostatnimi wlascicielami majatków Rudno Górne byl Paweł Rakowski, natomiast Rudna Sredniego – Leon Scislaw Srzednicki. Po parcelacji majatków w koncu XIX wieku, znikly enklawy lesne zarówno w Dobranowicach jak i w Rudnie. Wsie sie rozrosly, przybylo ludnosci. Pod koniec tego wieku powstala szkola podstawowa (zwana wtedy poczatkowa) oraz zostal zbudowany nowy kosciól. Najstarsza miejscowosc w gminie, Wawrzenczyce, powstala prawdopodobnie jako osada sluzebna przy kasztelani brzeskiej. Jej poczatki siegaja przelomu XI i XII w., a wiaza sie z jednym z najstarszych traktów drogowych, prowadzacym wzdluz Wisly do Sandomierza. Zalozycielem osady byl prawdopodobnie Wawrzyniec, jeden z osadników, który podjal próbe organizacji zycia gromady. Najstarsza zachowana wzmianka dotyczaca miejscowosci pochodzi z 1149 roku, w którym Boleslaw Kedzierzawy zatwierdzil nadanie przez Andrzeja Laurencic i dziesieciny na rzecz klasztoru Najswietszej Marii Panny i sw. Wincentego we Wroclawiu. W 1206 roku Wawrzenczyce

staly sie wlasnoscia biskupów krakowskich. W 1223 roku biskup Iwo Odrowąż ufundowal tutaj kosciól i parafie pw. sw. Marii Magdaleny. Zapis w kronice Jana Dlugosza nazywa osade

miastem biskupów krakowskich. Istniala w nim szkola, rynek, a na rogatkach pobierano myto.

Miasto nie funkcjonowalo dlugo, gdyz inne dokumenty z konca xv w. nie nazywaja Wawrzenczyc miastem. W dokumentach pojawiaja sie rózne nazwy miejscowosci: Laurentic, Laurenczicze, Lauryncycz, Laurenticz, Vavrzinczicze, Wawrzinczicze, Wawrzinczyce, Wawrzenczyce. Decydujacy wplyw na rozwój wsi mial fakt, ze byla ona wlasnoscia i rezydencja biskupów krakowskich, którzy mieli tutaj swój dwór z wloskim ogrodem. Wakacje spedzali w nim m.in. biskupi: Pelka, Prandota, Pawel z Przemankowa, Jan Muskata, Jan Grot,

Zbigniew Olesnicki, Jakub Zadzik. Od poczatku istnienia Wawrzenczyc na terenie osady dzialali

rzemieslnicy, przede wszystkim cech szewców (wedlug tradycji mial go zalozyc król Kazimierz),

krawców, karczmarzy, a w XIXiXXw. takze wikliniarzy. Ich wyroby trafialy na rynki krajowe oraz

zagraniczne. W 1816 r. wies znalazla sie w administracji rzadowej, najpierw w granicach zaboru austriackiego, a potem rosyjskiego. Istnienie szkoly dokumenty odnotowaly w 1893r. Po zakonczeniu I wojny swiatowej miejscowosc, w której utworzono gmine Wawrzenczyce, nalezala do powiatu miechowskiego, usytuowanego w województwie kieleckim. W okresie miedzywojennym rozpoczeto w Wawrzenczycach uprawe kukurydzy oraz tytoniu. Wyremontowano kosciól parafialny oraz wybudowano plebanie. Wówczas powstala oszczednosciowa kasa Stefczyka. W trakcie II wojny swiatowej mieszkancy wsi uczestniczyli w walce z okupantem hitlerowskim, za co w 1983 r. miejscowosc otrzymala Krzyż Walecznych. Od 1942 r. w Wawrzenczycach istnieje Ochotnicza Straz Pozarna. Po zakonczeniu wojny utworzono tutaj osrodek kultury, od 1950 r. rozpoczelo swa dzialalnosc Kolo Lowieckie Sarenka, a w latach szescdziesiatych oddano nowy budynek szkolny. Od 1973 r. wies znajduje sie w obszarze powstalej wówczas gminy Igolomia-Wawrzenczyce na terenie województwa krakowskiego. Po reformie z 1999 r. miejscowosc nalezy do powiatu krakowskiego. W przeszlosci do wsi przylegaly mniejsze osady: Złotniki, stanowiace wlasnosc klasztoru

benedyktynów w Sieciechowie, Stregoborzyce (Tomaszów), nalezace do rodów rycerskich, Wygnanów oraz Zydów, którego wlascicielami byli rycerze herbu Szreniawa, a takze hrabia Henryk Morstin. Obecnie te miejscowosci tworza odrebne sołectwa.

Zabytki kultury i przyrody

PALAC W IGOLOMI

Zbudowany w XVII wieku z fundacji Franciszka Wodzickiego wlasciciela Igołomi, choc byc moze

rezydencje zbudowala dopiero jego córka Lucja z Wodzickich Przerebska w XIXwieku. W owych

czasach Igolomia slynela z pieknych widoków, które roztaczaly sie na doline Wisly, Puszczę Niepolomicką i grzbiety Karpat. Uwaza sie, ze budowla jest dzielem wybitnego architekta Piotra

Christiana Aignera. Palac, wybudowany na planie prostokata, z portykiem wspartym na czterech wysmuklych jonskich kolumnach i trójbocznym ryzalitem od ogrodu kryjacym okragly salon. Bryla palacu jest bardzo prosta, a dekoracja nader oszczedna. Elewacje sa boniowane na narozach, boniowanie wystepuje ponadto w elewacji ogrodowej na trójbocznym ryzalicie oraz kondygnacji suterenowej. Portyk dzwigajacy trójkatny fronton odznacza sie niezwykle starannie wycietymi jonskimi kapitelami podobnie jak i pilastry znajdujace sie w tle portyku. Obramienia okien sa proste o wysmuklych konsolkach podtrzymujacych gzymsiki z daszkami o wygietych połaciach. Płyciny w parapetach okien wypelnia ornament meandrowy zapozyczony najprawdopodobniej od Neufforge’a. Rozklad pomieszczen typowy dla rezydencji wiejskich

wznoszonych na przelomie XVIIIi XIX wieku. Apartamenty reprezentacyjne polozone sa na

parterze: na osi przedsionek o scietych wewnetrznych narozach i okazaly salon ciagnacy sie przez obie kondygnacje. Po bokach znajduja sie dwa trakty pokojów, podzielone w czesci wschodniej korytarzem. Najobszerniejszymi najokazalszym wnetrzem palacu jest okragly salon o srednicy 9,40m z balkonem od strony ogrodu, ozdobiony sztukatorsko dekoracja wyobrazajaca gryfy. Zwracauwage kominek zwienczony napoleonskim orlem, ponizej którego widzimy scene skladania ofiar Eskulapowi, objasniona napisem „Offrande a Esculape”. Wybór tematu tlumaczy legenda zwiazana z Igolomia, mówiaca, ze byla ona darem królowej Bony dla lekarza, do którego zwykla sie zwracac „idolo mio”. Stad miejscowosc wziela nazwe. W sasiadujacym z salonem gabinecie sciany ozdobione zostaly oryginalna jaskrawa dekoracja

cokolu,zlozonaz par sfinksów. Sufity wiekszosci pomieszczen zdobia rozety, ulozone z lisci akantu. Dekoracja sztukatorska rezydencji jest dzielem Fryderyka Baumana. Palac zachowal do dzisiaj wiele elementów pierwotnego wyposazenia, jak czesc stolarki, okucia lub klamki, dzieki czemu moze uchodzic za swego rodzaju unikat. W palacu miesci sie obecnie pracownia archeologiczna i muzeum. Rozlegly park, pelen starych drzew z duza polana widokowa, opada na poludnie w strone nie istniejacego juz stawu, gdzie przemyslnie uksztaltowany pólwysep sprawial wrazenie wyspy.

KOSCIÓL I CMENTARZ W DOBRANOWICACH

Kosciól poczatkowo drewniany pod wezwaniem Podniesienia Krzyza Swietego istnial od XIV wieku. Zniszczony podczas reformacji. Odnowiony lub wzniesiony ponownie w 1614 r. Obecny budynek zbudowano – w 1887 r przez proboszcza Wladyslawa Kucinskiego. Neogotycki. Oltarz glówny i boczny prawy manierystyczny z poczatku XVIIwieku. Chrzcielnica kamienna z XVIIwieku. Kaplica cmentarna zbudowana przed rokiem 1887, posiada dwie pamiatkowe tablice upamietniajace zolnierzy poleglych podczas drugiej wojny swiatowej. Ponadto na cmentarzu znajduja sie najstarszy zachowany grób rodziny Treutlerów z 1851 oraz grobowiec rodziny Srzednickich. Kosciól pw. PodniesieniaKrzyza Swietego w Dobranowicach Pomnik przyrody przy kosciele w Wawrzenczycach

KOŚCIÓŁ W WAWRZENCZYCACH

W miejscowosci istnieje zespól sakralny z gotyckim kosciolem. Jego najstarsza czesc to dwuprzeslowe i prostokatne prezbiterium, z partiami murów o ukladzie wendyjskim

z XIIIw. Zachowane slady architektury gotyckiej to: ostroslupowa arkada teczowa, ksztalt okien, pomieszczonych w glebokich glifach. W 1741 r. pojawila sie kaplica Matki Boskiej Szkaplerznej, dobudowana na ksztalt nawy bocznej. Po zniszczeniach spowodowanych przez ostrzal artyleryjski z 18 listopada 1914 r. odbudowe rozpoczeto w 1919 r. Wtedy powiekszono kosciól o kaplice Matki Bozej Bolesnej, a prace ukonczono w 1932 r. Glówny oltarz barokowy powstal w I polowie XVII w., a zmodyfikowano go w 1870 r. Natomiast znajdujace sie przy nim figury sw. Marii Magdaleny i sw. Zygmunta sa dzielem Piotra Turbasa. Pochodza one z 1877r. Wabsydzie tego oltarza znajduje sie barokowy krucyfiks z 1880 r., przedstawiajacy Jezusa

przyozdobionego korona, promieniami, sloncem i ksiezycem oraz pozlacanym sercem. Mense

tego oltarza wykonano w kamieniu, tabernakulum z 1983 r.jest pozlacane, a antepedium posrebrzane. Po bokach znajduja sie figury sw. Zygmunta i sw. Marii Magdaleny. W swiatyni znajduja sie zabytkowe naczynia liturgiczne: kielichy z 1617 r., z 1646 r., monstrancja z 1690 r., kielich z XVIIw., puszka na komunikanty oraz kielich z XIXw. Na zewnetrznej scianie swiatyni od wschodu znajduje sie „Ogrójec”, z figura Jezusa Ukrzyzowanego. We wnece okiennej nad

krzyzem umieszczono kamienną figurę św. Piotra. Po poludaiowej Stronie kosciola rosnie paruset letni dab. Od strony wschodniej kosciola w odleglosci okolo 15 metrów znajduje

sie zachowana dzwonnica z 1872 roku. Posiada ona konstrukcje slupowa, jest budowlą kwadratowa o scianach pochylych z izbicą. Wswej górnej czesci ma ona okna z zaluzjami, a nakryta jest dachem namiotowym.Znajduja sie w niej trzy barokowe dzwony z 1633 roku, wazacy okolo 800 kg, z 1694 roku ma okolo 350 kg, a takze najmniejszy o wadze okolo 100 kg z 1746 roku.

KUZNIA W IGOLOMI

Przed brama wjazdowa do Zespolu Palacowo-Parkowego w Igolomi usytuowana jest Kuznia

zbudowana w poczatkach XIX wieku. Ta klasycystyczna, niepozorna budowla jest bardzo waznym zabytkiem lokalnym. To miejsce przedstawil Artur Grottger rysujac „Kucie kos” (jeden z kartonów cyklu „Polonia”).

KOŚCIÓŁ W IGOŁOMI

Kościół wybudowano w 1385 roku. Konsekrowano go 1430 roku. Bardzo ciekawy jest krzyż z przełomu XVI i XVII wieku. Na ścianie bocznej znajdziemy tablice informującą źe to właśnie tutaj w Igołomi urodził się Adam-Człowiek, który został świętym Albertem. Mowa tu oczywiście o Adamie Chmielowskim. Przed kościołem znajduje się dzwonnica datowana na 1660 rok.

MUZEUM BRATA ALBERTA W IGOŁOMI

Przytrasie glównej w Igołomi znajduje sie niepozorny szary budynek. Jest to miejsce urodzenia

przyszlego Swietego Brata Alberta. W srodku eksponuje sie fotografie, przedmioty zwiazane z czasem i miejscem, w którym zyl Adam Chmielowski. Muzeum opiekuja sie Siostry Albertynki. W 2001 roku imię świętego Brata Alberta przyjęło Gimnazjum w Igołomi

REZERWAT ARCHEOLOGICZNY W ZOFIPOLU

Obszar miejscowosści Zofipole, Igołomia-Tropiszów to rejon o bardzo bogatej kulturze osadniczej. Pierwsi osadnicy przybyli tutaj z południa, w epoce neolitu 6000 lat p.n.e. Największy rozwój osadnictwa nastąpił w tak zwanym okresie rzymskim tj. I-IV w. n.e Tuyaj wytapiano żelazo w dymarkach oraz ceramikę w piecach garncarskich. Za sprawą Celtów naczynia do tej pory lepione ręcznie, odtąd wyrabiane były na kole garncarskim. Ceramika produkowana na tym terenie charakteryzuje się gładką ciemną i błyszczącą powierzchnią. Naczynia wypalano w specjalnych piecach zagłębionych w ziemi, często konstrukcji dwukomorowej.

1 Komentarz do “Gmina Igołomia-Wawrzeńczyce”

  1. bardzo fajna stronka, pozdrawiam

Zostaw komentarz