mar 17

Gmina Mogilany

Charakterystyka gminy

Gmina Mogilany polozona jest w poludniowowschodniej czesci powiatu krakowskiego wzdluz drogi krajowej nr 7. Znaczaca role w rozwoju gminy odgrywa miejscowosc Mogilany z racji korzystnego polozenia geograficznego i wiekowej przynaleznosci do magnackiej rodziny Jordanów. Miejscowosc lezy na grzbiecie tzw. „mogilanskiej góry”, która w najwyzszym polozeniu osiaga wysokosc 404 m n.p.m. Góra ta jest najwyzszym wzniesieniem tej czesci Plaskowyzu Swiatnickiego, majacego dlugosc 35 km, który wchodzi w sklad Pogórza Wielickiego. Góra mogilanska ma bardziej strome stoki pólnocne, natomiast stoki poludniowe sa dluzsze i lagodniejsze. Ciekawe polozenie geograficzne, duze naslonecznienie stoków okolicznych wzniesien, wspaniala panorama Beskidów i Karpat powoduje, ze Mogilany sa miejscowoscia malownicza i bardzo atrakcyjna.

Rys historyczny

Pochodzenie nazwy miejscowosci Mogilany od dawna interesowalo wielu badaczy, historyków i jezykoznawców. Hipotez wyjasniajacych bylo wiele. Jedni wywodza ja od wyrazu „mogila” nie oznaczajacego jednak grobu, lecz kopiec, pagórek, wzgórze. Inny poglad tlumaczyl pochodzenie nazwy od staroindyjskiego wyrazu „mag” – wzniosly lub normandzkiego wyrazu „mogel” – majacego podobne znaczenie. Kolejna hipoteza wprowadza nazwe wsi od osadników, którzy mogli przybyc na te tereny z dawnej miejscowosci Mogila pod Krakowem (obecnie poludniowo-wschodnia część dzielnicy Nowa Huta) w XIII w. Obie te miejscowosci byly własnoscia klasztoru cysterskiego ze Szczyrzyca. Nazwa miejscowosci wiazana jest również z prehistorycznymi mogilami i kurhanami znalezionymi w okolicy dzisiejszych Mogilan. Do czasów Leszka Bialego Mogilany byly wlasnoscią królewska i ksiazeca a mieszkancy zobowiazani byli do naprawy zamku królewskiegow Krakowie. Leszek Bialy ksiaze sandomierski i krakowski podarowal Mogilany swojemu przyjacielowii opiekunowi – wojewodzie sandomierskiemu – Goworkowi. Nastepnie dobra mogilanskie przeszly w rece wojewody krakowskiego Teodora z rodu Gryfitów. Zostalo to potwierdzone w 1231 r. przez ksiezne sandomierska Grzymislawe – zone Leszka Bialego – sprawujaca regencje w imieniu maloletniego syna Boleslawa Wstydliwego. Jest to dokument z pierwsza pisemna informacja dotyczaca Mogilan spisany na waskim skrawku pergaminu. Oryginal jest przechowywany w archiwum klasztoru cystersów w Szczyrzycu. Teodor Gryfita uzyskal zezwolenie ksiecia Henryka Brodatego i w 1234 r. przekazal dobra mogilanskie cystersom z Ludzmierza przeniesionym nastepnie do Szczyrzyca. Cystersi z opactwa szczyrzyckiego przez 326 lat posiadali dobra mogilanskie obejmujace również Glogoczów i Wlosan. Sladem dzialalnosci cystersów w Mogilanach byl wzniesiony drewniany kosciólek. Aktu erekcyjnego kosciola pod wezwaniem sw. Bartlomieja w Mogilanach nie odnaleziono. Natomiast po raz pierwszy parafia mogilanska jest wymieniana w latach 1325-1327 wrazz proboszczem Markiem, a nastepnie Janem. Pierwsza wyrazna informacja mówiaca o istnieniu w Mogilanach drewnianego kosciola, znajduje sie w opisie wsi i dochodów klasztornych sporzadzonym przez historyka Jana Dlugosza w latach 1440-1470. Zarzadzanie majatkiem tak odleglym od klasztoru bylo dla cystersów bardzo uciazliwe, dlatego gdy Wawrzyniec Spytek Jordan z Zakliczyna – wojewoda sandomierski a nastepnie wojewoda i kasztelan krakowski zwrócil sie do zakonu z propozycja zamiany dóbr; Wawrzyniec Jordan wymienil nalezace do niego dobra Wilkowiska, Raciborzany, Markuszowa oraz czesc Poreby za wsie Mogilany, Glogoczów i Wlosan. Umowa zostala zawarta w 1560 r. między opatem szczyrzyckim Janem Janowskim a Wawrzyncem Spytkiem Jordanem. Nowy wlasciciel lubil Mogilany dla ich pieknego polozenia i niewielkiej odleglosci od Krakowa. Wzniósl tu w latach 1560-1567 okazaly drewniany palac renesansowy, przy budowie którego zatrudniony byl architekt z Wloch Bartolome Ridolfi. Spytek Jordan zaslynal jako mecenas sztuki, literatury i nauki. W mogilanskim palacu goscil m.in. Mikolaja Reja, publicyste Stanislawa Orzechowskiego, a takze znanego drukarza XVI w. Macieja Wierzbiete. Po smierci Wawrzynca Spytka Jordana dobra mogilanskie przeszly na wlasnosc rodziny Zborowskich, wskutek malzenstwa najmlodszej córki Spytka Zofii z Samuelem Zborowskim. Krótko Zborowscy wladali Mogilanami, okolo 1600 r. dobra przeszly na wlasnosc Mikolaja Borka z Trzcinca herbu Waz. W 1604 r. ufundowal on na miejscu drewnianego kosciola cystersów istniejacy do dziś kosciól murowany. Konsekracji dokonal w 1608 roku Pawel Dabski – sufragan Krakowski. Z czasów budowy murowanego kosciola pochodzi tez dzwon ufundowany w 1616 r., który nalezy do nielicznych na tym terenie zabytków odlewnictwa, jakie przetrwaly I i II wojne swiatowa. Warto w tym miejscu wspomniec, iz przy kosciele w Mogilanach istniala juz w 1598 r. szkola parafialna. Córka Mikolaja Borka, Krystyna Borkówna w 1626 r. wniosla Mogilany w wianie ponownie w dom Jordanów wychodzac za maz za Stanislawa Jordana z Zakliczyna. Kolejnym wlascicielem Mogilan zostal syn Stanislawa Jordana – Michal. Wielkim wydarzeniem dla mieszkanców wsi byl najazd szwedzki w 1655 r. W dniu 30 września 1655 r. w czasie walk pod Krakowem król szwedzk iKarol X Gustaw wyprawil przez Mogilany i Glogoczów swego generala Roberta Douglasa na Lanckorone. Kiedy general Douglas wracal spod Lanckorony zostal zaatakowany przez uzbrojone w siekiery i kosy grupy chlopów pod dowództwem pulkownika Pawla Cellariego. Po nadejsciu glównych sil szwedzkich chlopi zostali pobici i rozproszeni. Ze wzmianek spisanych przez proboszcza glogoczowskiego ks. Wawrzynca Czeczugowicza wiadomo, ze Mogilany i Glogoczów zostaly przez Szwedów spalone i zniszczone. Udzial chlopów mogilanskich musial byc znaczny skoro Szwedzi jeszcze raz przybyli do Mogilan i 30 pazdziernika doszlo do pacyfikacji i wymordowania wielu mieszkanców tej osady. Po wojnach szwedzkich zniszczone Mogilany chylily sie ku upadkowi. Dobra mogilanskie dziedziczone byly przez meskich potomków Jordanów, z których ostatnim byl Michal Stefan Jordan – czesnik krakowski i starosta dobczycki. Za czasów Stefana Jordana nastapil calkowity upadek majatku, dobra zostaly zlicytowane i w drugiej polowie XVIIIw. nabyl je ksiaze Józef Massalski. Józef Massalski nie mieszkal w Mogilanach, dobrami zarzadzal przez swoich przedstawicieli. Po smierci Józefa Massalskiego Mogilany odziedziczyli syn Ksawery i córka Helena Apolonia, nad którymi opieke sprawowal biskup wilenski Ignacy MassaIski. Z koncem XVIII w. poprzez koligacje rodzinne i spadki mogilanskie dobra stawaly sie kolejno wlasnoscia rodziny Potockich, Lubomirskich, Taszyckich i Tarlów. W 1772 r. wojska austriackie zajely teren, na którym polozone byly Mogilany. Ta część Malopolski znajdowala sie pod zaborem austriackim nieprzerwanie az do uzyskania przez Polske niepodleglosci w 1818 r. W 1802 r. Józef Nowina Konopka – łowczy sanocki, dziedzic Modlnicy, Zaleszan i Rustweczka kupil Mogilany od Franciszka Potockiego wraz z Glogoczowem. W rekach rodziny Konopków pozostawaly dobra mogilanskie az do wybuchu II wojny swiatowej. W XIX w. w Mogilanach zaszly liczne zmiany. Prawdopodobnie okolo polowy XIX w. nastapila przebudowa dworu dokonana z inicjatywy Stanislawa Konopki. W 1874 r. szkola parafialna zostala przeksztalcona w publiczna szkole ludowa. W 1886 r. zalozono miejscowa Ochotnicza Straz Pozarna z inicjatywy wójta Jana Czopka, proboszcza Walentego Piotrowskiego, dziedzica Mogilan Stefana Konopki i wlasciciela Konar – Kopani Józefa Grabowskiego. 10 marca 1890 r. zalozono Kólko Rolnicze a 22 kwietnia 1902 r. Spólke Oszczednosciowa (obecnie Bank Spóldzielczy Mogilany). Na wiek XIX przypada dzialalnosc wybitnego obywatela Mogilan Józefa Nowiny Konopki – autora wydanej w 1885 r. w Krakowie monografii: „Wies Mogilany”. Z jego inicjatywy zalozono urzad pocztowy w Mogilanach, otwarto fabryke maszyn i narzedzi rolniczych. W 1905 r. wybudowano w Mogilanach okazala murowana szkole, która w 1914 r. w czasie I wojny swiatowej przeksztalcona zostala w szpital wojskowy. Bezposrednio przed wybuchem I wojny swiatowej odbyly sie w Mogilanach manewry oddzialów strzeleckich Józefa Pilsudskiego. W okresie miedzywojennym wybudowano w Mogilanach w 1928 r. nowa remize strazacka a w 1932 r. rozpoczeto budowe drogi tzw. „nowej zakopianki” z Krakowa do Zakopanego przy budowie, której mieszkancy Mogilan znalezli czasowe zatrudnienie. Druga wojna swiatowa przyniosla Mogilanom ogromne straty. We wrzesniu 1939 r. do wsi weszli Niemcy i zajeli m.in. budynek szkoly. Już w pierwszych dniach okupacji nastapily represje i aresztowania. Do getta wywieziono mieszkanców pochodzenia zydowskiego. Na terenie Mogilan organizowalo sie polskie podziemie – dzialala tutaj konspiracyjna komórka Armii Krajowej. Po 1945 r. mogilanskie dobra wraz z dworem Konopków przeszly na wlasnosc panstwa. W budynku podworskim Polski Czerwony Krzyz urzadzil dom wypoczynkowy dla inwalidów, nastepnie siedzibe miala tu spóldzielnia gminna i przedszkole. W 1967 r. zniszczony obiekt przekazano Polskiej Akademii Nauk, która po odremontowaniu przeznaczyla go na osrodek konferencyjny. Od 1982 r. dziala w gminie Towarzystwo Przyjaciól Mogilan, które inicjuje i dokumentuje historie i tradycje regionu. W Mogilanach od pazdziernika 1984 r. dziala takze regionalny zespól piesni i tanca „Mogilanie” znany dzis nie tylko w gminie, ale równiez poza granicami naszego kraju. Zespól prezentuje folklor wsi podkrakowskiej zachowujac dawna tradycje, obrzedy i obyczaje.

Zabytki kultury i przyrody

REZERWAT FLORYSTYCZNY „CIESZYNIANKA”

W Mogilanach znajduje sie jeden z nielicznych na Pogórzu rezerwatów przyrody. Jest to rezerwat florystyczny „Cieszynianka”, którego nazwa pochodzi od jednego z najrzadszych i bardzo ciekawych gatunków zakwitajacych wczesna wiosna – cieszynianki wiosennej. Poczatek kwitnienia przypada w okresie pomiedzy polowa marca i pierwszymi dniami kwietnia. Jest to jedna z najstarszych roslin kwiatowych i pochodzi prawdopodobnie z okresu trzeciorzedu. Na szczególna uwage zasluguje fakt, iz cieszynianka wystepuje tylko w kilku wyspowych stanowiskach w naszym kraju.

MOGILANSKI PARK I OGRÓD

Wawrzyniec Spytek Jordan budujac swój palac otoczyl go ogrodem i wspanialym parkiem widokowym. Park i ogród w XVIII w. zostal przekomponowany wedlug ówczesnych francuskich wzorów. Mogilanski park oprócz wyjatkowych cech krajobrazowych stanowi wazny pomnik przyrody. Rosna tutaj 150-letnie lipy drobnolistne, jesiony, graby, deby, modrzewie, sosny, brzozy. Park przecinaja dwie aleje biegnace z pólnocy na poludnie. Jedną z nich jest aleja modrzewiowa liczaca 25 okazów oraz aleja zlozona z 70 okazów ponad 100-letnich grabów. Najwieksza osobliwoscia dendrologiczna jest kasztan jadalny. Na uwage zasluguje lO0-letni modrzew rodzimy o grubosci 68 cm oraz najgrubsza w parku lipa drobnolistna (118 cm).

LAS BRONACZOWA

W okolicy Mogilan znajduje sie jeden z najpiekniejszych lasów mieszanych – las Bronaczowa. Zajmuje powierzchnie okolo 800 ha a rozciaga się pomiedzy wsia Włosań na wschodzie i Radziszowem na zachodzie. Las Bronaczowa to pozostalosc olbrzymiej pierwotnej puszczy karpackiej. Doskonale nadaje sie na wypoczynek i bliskie spacery z Mogilan.

KOSCIÓL W MOGILANACH

W 1604 r., wzniesiono w Mogilanach murowany jednonawowy budynek koscielny. Z tego okresu zachowala sie nawa dzisiejszego kosciola wraz z kwadratowa kaplica pod wezwaniem sw. Mikolaja. Z siedemnastowiecznego wyposazenia swiatyni mozemy wyróznic kamienna chrzcielnice ozdobiona rozetkami i liscmi sprzed 1610 r. oraz dzwon ufundowany w 1616 r. Na uwage zasluguje póznobarokowy oltarz o szczególnej kompozycji umieszczony w pólnocnym ramieniu nawy poprzecznej kosciola. Ramado obrazu jest w formie sercaz posagami Chrystusa Ukrzyzowanego, Matki Boskiej Bolesnej i sw. Jana Ewangelisty. Szczególne zaakcentowanie motywu serca mówi o zwiazkach z kultem Cordis Jesu (Serce Jezusa), który istnial juz w sredniowieczu a rozwinal sie na przelomie XVII/XVIII w. Na wyposazeniu swiatyni znajduje sie póznqbarokowy konfesjonal, rokokowa monstrancja oraz klasycystyczny kielich. Obiektem dokladnie datowanym jest tacka dekorowana motywami roslinnymi, która powstala w 1777 r. Warto odnotowac, iz tego rodzaju zabytki naleza w skarbcach koscielnych raczej do unikatów. Obok kosciola znajduje sie neogotycka dzwonnica w postaci wysokiego muru o trzech przezroczach arkadowych.

PAŁAC W MOGILANACH

W latach 1764-1796 zrujnowany i opuszczony palac Wawrzynca Jordana zostal rozebrany a uzyskanyw ten sposób material budowlany przeznaczono na wzniesienie nowych zabudowań gospodarczych. Nowydwór w Mogilanach pochodzi z końca XVIIIw. Prawdopodobnie w połowie XIXw. Z inicjatywy Stanisława Konopki nastąpiła przebudowa dworu. Na początku XX w. rozbudowano dwór poprzez dobudowanie od strony północnej arkadowego portyku. W 1944r. pożar dachu spowodował konieczność podjęcia prac remontowych obejmujących naprawę dachu oraz drobne prace adaptacyjne. W 1945r. dwór i majątek Konopków przeszedł na własność pańswa. W 1967r. mogilański dwór przekazano Polskiej Akademii Nauk w którym obecnie znajduje się Ośrodek Konferencyjny.

Działalność społeczna mieszkańców gminy Mogilany

GMINNY OŚRODEK KULTURY

Dzialalnosc kulturalna w gminie Mogilany prowadzona jest glównie przez Gminny Osrodek Kultury przy wspólpracy z placówkami oswiatowymi. W strukturach GOK-u funkcjonuje również Gminna Biblioteka Publiczna mieszczaca się w budynku Urzedu Gminy oraz jej filia w Konarach. W GOK-u prowadzone są zajecia dla dzieci i mlodziezy o różnorodnych zainteresowaniach. W GOK-u dziala też powstaly w 1984 roku zespół regionalny „Mogilanie”, który prezentuje folklor wsi podkrakowskiej w formie artystycznie opracowanej zachowując jednocześnie wierność tradycji. Program zespołu stanowią widowiska ilustrujące miejscowe obrzędy i zwyczaje. Wartość widowisk podnoszą dodatkowo oryginalne mogilańskie stroje wykonane po konstultacji w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Kapela gra na autentycznych instrumentach stanowiących tradycyjny skład kapeli krakowskiej: możemy usłyszeć ponad 100-letnia heligonkę, trzystrunowe basy, klarnet, trąbkę, skrzypce. Zespół występował we Francji, w Niemczech, Holandii, Belgii, we Włoszeh, w Chorwacji, Austrii, w Czechach, na Węgrzech. Sukcesy zespołu skłoniły kierownictwo GOK-u do utworzenia licznej grupy dziecięcej „Małych Mogilan”. W 1999r. w 15-lecie swojej działalności zespół został przyjęty w poczet członków Polskiej Sekcji Międzynarodowej Rady Stowarzyszeń Folklorystycznych, Festiwali i Sztuki Ludowej (CIOFF)

STRAŻ POŻARNA

W 1886r. założóno w Mogilanach miejscową Ochotniczą Straż Pożarną. Obecnie na terenia gmniny działa pięć jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej zrzeszających 135 czynnych członków i 16 honorowych w: Bukowie, Gaju, Konarach, Mogilanach i Włosani. W Bukowie o Włosani działają także orkiestry dęte.

TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ MOGILAN

Powstało w 1982r. Podstawowym celem działalności Towarzystwa jest pielęgnowanie polskości, ochrona dóbr kultury i tradycji, działania wspomagające rozwój społeczności lokalnej, działania na rzecz integracji europejskiej.

Komentarze: 2 do “Gmina Mogilany”

  1. Hi there every one, here every one is sharing these
    kinds of knowledge, so it’s nice to read this website, and I used to pay a quick visit this blog every day.

Zostaw komentarz