mar 17

Gmina Skawina

Gmina Skawina

Charakterystyka gminy

Gmina Skawinapolozonajest w poludniowo-zachodniej czesci powiatu krakowskiego, 15 km od centrum Krakowa. Od pólnocy otoczona jest wapiennymi wzgórzami tynieckimi, bedacymi czescia Jury Krakowsko-Czestochowskiej, a od poludnia pagórkami Pogórza Wielickiego, stanowiacymi czescia Pogórza Karpackiego. Od strony zachodniej, gmina graniczy z Kotlina Oswiecimską od której oddziela ja rzeka Wisla. Gmina zajmuje obszar 100,2 km2 i jest zamieszkana przez 41,3 tys. osób. W jej sklad wchodzi miasto Skawina, lezace w dolinie rzeki o tej samej nazwie oraz 16 solectw: Borek Szlachecki, Goluchowice, Grabie, Facimiech, Jaskowice, Jurczyce, Kopanka, Krzecin, Ochodza, Pozowice, Radziszów, Rzazów,Polanka, Wielkie Drogi, Wola Radziszowska, Zelczyna.

Rys historyczny

Badania archeologiczne wykazaly, ze pierwsze slady osadnictwa w okolicach obecnej Skawiny pochodza juz z okolo 5000 roku p.n.e. Natomiast pierwsza zapisana wzmianka na temat obszarów obecnej gminy, pochodzi z roku 1124 i dotyczy stanu posiadania klasztoru tynieckiego na rok 1105. W dokumencie „Konfirmacja przywilejów tynieckich Idziego Biskupa Tuskanskiego Nuncjusza papieskiego” pojawia sie nazwa Radziszów. Tereny obecnej gminy i te, na których pózniej lokowana byla Skawina, nalezaly przed rokiem 1364 do opactwa Benedyktynów w Tyncu. Bardzo istotnym dla tego obszaru byl wiek XIV. Wtedy to, zrodzilo sie miasto królewskie „Skawina’: zmieniajac zycie okolicznej ludnosci. Czym kierowano sie w wyborze miejsca na lokacje kolejnego miasta? Nieopodal przebiegala poludniowo-zachodnia granica panstwa, zaledwie 21km od stolecznego Krakowa, który narazony byl na ataki ze strony Czech oraz wojowniczych Ksiazat Zatorskich i Oswiecimskich. Na pograniczu grasowaly bandy rozbójnicze,zagrazajac bezpieczenstwu kupców, którzy wozili sól na Slask oraz przeganiali bydlo z dalekiej Ukrainy na zachód. Komora celna na tym terenie stala juz od poczatku XIII wieku, a okolicabyla ludna i dobrze zagospodarowana. Te przeslanki sklonily króla Kazimierza Wielkiego do podpisania dnia 22 maja 1364 roku aktu lokujacego nowy gród Skawine na terenie trzech wiosek: Babic Starych, Babic Nowych oraz Pisar. Zanim Skawina otrzymala swoja nazwe, istniala juz nazwa przeplywajacej tedy rzeki. Pierwotnie – w latach 1253-1258 – mówiono o niej „Skauina”, po lokacji miasta utrwalila sie nazwa Skawinka. W jezyku staropolskim slowo „skac” oznaczalo „krecic sie”, „toczyc sie”, „skartia” zas – „krecenie sie”, „toczenie sie”. Nazwawpelni odpowiada charakterowi rzeki, która wije sie licznymi meandrami i ma niezwykle wartki nurt wzdluz calego biegu. W roku 1364 dokonana zostala lokacja miasta na prawie magdeburskim. Zaraz po niej zlecono wybudowanie kosciola parafialnego Swietych Apostolów Szymona i Judy Tadeusza. Benedyktyni tynieccy sprzedali w roku 1394 wójtostwo skawinskie Michalowi Pusznikowi. Miasto zarzadzane bylo odtad przez wladze swieckie. Co najmniej od XV w. miastem zarzadzala czteroosobowa rada miejska z burmistrzem na czele, natomiast wladze sadownicza sprawowala siedmioosobowa lawa z podwójcim. Kancelarie obu tych organów prowadzil pisarz miejski. Pierwsze trzysta lat dziejów miasta i okolic, to historia systematycznego rozwoju. W miejscu powstania Skawiny krzyzowaly sie wazne szlaki handlowe. Przez miasto przebiegala droga laczaca Mazowsze ze Slaskiem – od Sandomierza wiodla ona przez Kraków, Tyniec, Skawine Zator, Cieszyn i dalej w kierunku Wroclawia. Drugi szlak, zwany „droga miedziana”, wiódl z Banskiej Bystrzycy przez Dolny Kubin, Zamki Drawskie, Podwilk, Chabówke,Myslenice i Skawine do Krakowa. Przy bramie skawinskiego zamku rozchodzily sie lokalne drogi do Zatora, Kalwarii i Rzozowa. Skawina stala sie wiec grodem obronnym, wlaczonym w pas umocnien otaczajacych Kraków. W miescie i okolicach rozwinelo sie rzemioslo: byli tu piekarze, szewcy, rzeznicy, krawcy, garbarze, plóciennicy, slodownicy i piwowarzy, a przede wszystkim garncarze, których wyroby cieszyly sie zasluzona slawa w calej Polsce. W samym miescie od czasów Kazimierza Jagiellonczyka co czwartek odbywaly sie targi i ta tradycja kwitnie do dzis. Zygmunt Stary w 1533 r. wyznaczył Skawinie trzy jarmarki rocznie: na sw. Wojciecha, na Zielone Swiatki oraz sw. Jadwige. U schylku XVI wieku liczaca okolo 1500 mieszkanców Skawina byla miastem wiekszym niz Warszawa (stoleczny Kraków mial wtedy okolo 15000 mieszkanców). W tych latach z miasta wywodzilo sie kilku profesorów i rektorów Akademii Krakowskiej oraz kilku wysokich dostojników dworskich. Czasy te byly tez okresem swietnosci okolicznych majatków ziemskich. Pawel Korytko wybudowal w latach 1540-1580 dwór w Korabnikach, który mial postac wiezy mieszkalnej z dobudowana kaplica. W XIX wieku zostal wlaczony w obreb murów powstajacego palacu Brudzewskich, który przetrwaldo dnia dzisiejszego. W wieku XVII i XVIII wybudowano piekne dworki w Jurczycach, Polance Hallera i nieco pózniej, bo w XIX wieku w Radziszowie. Czas rozkwitu zakonczylsiejuz w XVII w. W latach 1651-1652 zaraza dotknela miasto i przylegajace do niego wsie. Polowa ludnosci wymarla w ciagu dwóch lat. Niedlugo potem, w 1655 r. wojna polsko-szwedzka dopelnila dziela zniszczenia. Pod Skawina rozegrala sie krwawa bitwa, w której poleglo ponad 1000 zolnierzy polskich. Miasto zostalo zniszczone, zamek i mury miejskie zburzone, liczba ludnosci pod koniec stulecia spadla do trzystu osób. Nigdy juz Skawina nie odzyskala swego znaczenia. Mialy tez w tym czasie miejsce wydarzenia przepelniajace duma mieszkanców. W 1683 r. miasto stalo sie punktem zbornym husarii polskiej, udajacej sie pod Wieden. Przegladu wojsk na rynku skawinskim dokonal sam król Jan III Sobieski. W nastepnym stuleciu Skawina stala się arena czteroletnich dzialan konfederatów barskich, przeciwko wojskom rosyjskim dowodzonym przez gen. Suworowa. Mieszkancy miasteczka sprzyjali konfederatom i udzielali im pomocy na tyle znaczacej, ze Rosjanie z zemsty ostrzelali miasto, które splonelo niemal zupelnie. W skutek zaborów Skawina znalazla sie w obrebie panstwa austriackiego. Budowa linii kolejowej w 1884 r. otworzyla nowa szanse przed miastem. Stalo sie to impulsem dla rozwoju przemyslu. Powstaly kolejno: browar (1895), rafineria (1900), Fabryka Srodków Kawowych Henryka Francka Synowie S.A. (1910) oraz Pierwsza Galicyjska Fabryka Wyrobów Kamionkowych i Szamotowych w Skawinie (1910). Dwa ostatnie zaklady przetrwaly burze dziejowe naszego stulecia i pod inna nazwa prosperuja po dzien dzisiejszy. Rozwój przemyslu pociagnal za soba rozwój kulturalny miasta. W 1896 roku zalozono gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokól”, a w latach 1904-1906 wybudowano siedzibe „Sokola” na terenie ruin zamku kazimierzowskiego. W okresie miedzywojennym miasto zmienialo oblicze: uzyskalo energie elektryczna, most na Skawince, nowoczesna, duza szkole i dwa kina. W czasie II wojny swiatowej zniszczeniu ulegla stacja kolejowa w Skawinie oraz zaklady przemyslowe a czterotysieczna ludnosc miasta zmniejszyla sie prawie o polowe. Po II wojnie swiatowej wladze w miescie sprawowaly: do polowy 1950 r. miejska rada narodowa i zarzad miejski z burmistrzem na czele, od 1950 r. do jesieni 1973 r. prezydium miejskiej rady narodowej, potem do 1975 r. miejska rada narodowa i naczelnik miasta przy pomocy urzedu miejskiego, a od 1976 r. rada narodowamiasta i gminy oraz naczelnik miasta i gminy w Skawinie. Od czasu wyborów samorzadowych w 1990 r. wladze w miescie sprawuje rada miasta i gminy oraz zarzad miasta i gminy z burmistrzem na czele. W latach 50. rozpoczal sie proces gwaltownego uprzemyslowienia miasta. W roku 1954 ukonczono budowe Huty Aluminium, w 1959 roku powstal Instytut Metali Niezelaznych, a w 1962 roku ukonczono budowe Elektrowni Skawina. W tym samym czasie powstaly Zaklady Elementów Budowlanych wykorzystujace popiól z elektrowni. W latach 1946-1967 liczba ludnosci wzrosla z 3600 do 15500 tysiaca. W Skawinie dziala obecnie prawie 3 tysiecy róznej wielkosci zakladów przemyslowych, rzemieslniczych, handlowych i uslugowych. Rozwojowi gospodarczemu sprzyja, trwajaca od blisko stu lat, tradycja osrodka przemyslowego, latwosc polaczenia z Krakowem oraz bliskosc autostrady laczacej Kraków ze Slaskiem i Portu Lotniczego w Balicach. Skawina stanowi siedzibe ponad 30 placówek oswiatowych, kulturalnych i sportowych, których dzialalnosc obejmuje teren calej gminy.

Zabytki kultury i przyrody

SKAWINA

Kosciól parafialny p.W. sw. Apostolów Szymona i Judy Tadeusza, zostal ufundowany przez króla Kazimierza Wielkiego w 1364 r. Po kolejnych pozarach w 1704, 1721i 1815 r., został odbudowany i konsekrowany w 1826 r. Znajduje sie w nim miedziana chrzcielnica z XIV w. oraz wizerunek Madonny z Dzieciatkiem, tzw. Matki Boskiej Skawinskiej z XVIII w. Rynek otoczony jest kamieniczkami, z zachowanym sredniowiecznym ukladem urbanistycznym, pochodzacym z okresu lokacji miasta (XIV w.). Od czasów Kazimierza Jagiellonczyka odbywaly sie tu cotygodniowe czwartkowe targi (tradycja ta jest kontynuowana, lecz w innej czesci miasta). Palacyk „Sokól” wybudowany w latach1904-1906 z inicjatywy Towarzystwa Gimnastycznego „Sokól”, przez mieszkanców miasta. Znajduje sie w Parku Miejskim, na miejscu zamku obronnego wzniesionego przez Kazimierza Wielkiego.

KOSCIÓL W RADZISZOWIE .

Kosciól p.w. sw. Wawrzynca w Radziszowie, pochodzacy z XV w., odbudowany po pozarze z 1844r. i konsekrowany w 1857 r. Jest to murowana, jednbnawowa swiatynia otoczona murem. Wnetrze kosciola ma styl barokowy. Zachowaly sie w nim m.in. chrzcielnica z drugiej polowy XVII w. oraz obraz „Sw. Wawrzyniec” z XVIII w.

KOSCIÓL W WOLI RADZlSZOWSKIEJ

Kosciól p.w. Wniebowziecia NMP w Woli Radziszowskiej ufundowany w polowie XV w. przez benedyktynów z Tynca. Jest to jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytków malopolskiego budownictwa drewnianego. Modrzewiowy kosciólek ma czworoboczna wieze z helmem, podobna do wiezy Kosciola Mariackiego w Krakowie. Wsrodku znajduje sie obraz Matki Boskiej z Dzieciatkiem z 1462 r. oraz drewniany krucyfiks z poczatku XVI w.

DWÓR I PARK W POLANCE

Dwór w Polance Hallera, sklada się z dwóch czesci – obszernej parterowej czesci poludniowej i dobudowanej od północy galerii z kilkoma filarami. Dwór otoczony jest prawie 2-hektarowym parkiem od którego biegnie na poludnie piekna, kilkusetmetrowa aleja starych debów.

DWÓR W KORABNIKACH

Dwór w Korabnikach wybudowany w latach 1540-1580. Pietrowy palac zostal wzniesiony w stylu renesansowym i mial charakter obronnej wiezy mieszkalnej. W parku dworskim znajduja sie zabytkowe kilkusetletnie graby, modrzewie i deby. W dworze bywali twórcy krakowscy: Stallislaw Wyspianski, Lucjan Rydel, Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

Komentarze: 2 do “Gmina Skawina”

Zostaw komentarz