mar 17

Gmina Słomniki

Gmina Słomniki

Charakterystyka gminy

Gmina Slomniki lezy w pólnocnej czesci powiatu ziemskiego krakowskiego, w dorzeczu rzeki Szreniawy. Pod wzgledem geograficznym jest to obszar Wyzyny Miechowskiej. Przez jej teren przebiegaja szlaki komunikacyjne (droga krajowa E7 i linia kolejowa) laczace Kraków z Warszawa. Powierzchnia gminy wynosi 111km2, a wiec należy ona do wiekszych jednostek w powiecie. W jej sklad wchodzi 25 solectw. Prawie 85% powierzchni gminy zajmuja obszary rolnicze ze wzgledu na bardzo dogodne warun ki naturalne dla rozwoju rolnictwa. Sprzyja temu równinno-pagórkowate uksztaltowanie terenu. Wystepuja tu pokrywy lessowe, siegajace kilkunastu metrów. Skala ta latwo ulega procesowi erozji, dlatego tez w krajobrazie pojawiaja sie liczne wawozy lessowe np. w Kacicach. Dominuja tu zyzne gleby powstale na tym podlozu tj. czarnoziemy i brunatne, a w dolinie rzeki Szreniawy mady. Okres wegetacji jest stosunkowo dlugi, ponieważ trwa okolo 200 dni. Wszystko to wplynelo w sposób decydujacy na rolniczy charakter regionu. Dominuje tu hodowla trzody chlewnej i bydla. Uprawia sie zboza, warzywa i rosliny przemyslowe (np. rzepak). Na terenie gminy przewazaja lasy lisciaste i mieszane (grady), z duzym udzialem debów, klonów, grabów oraz lip. W dolinie rzecznej pojawiaja sie zbiorowiska legowe z wierzba i topola.

Rys historyczny

Gmina Slomniki polozona w dorzeczu rzeki Szreniawy zamieszkiwana byla juz w okresie neolitu (okolo 5000 lat p.n.e) i brazu (okolo 3000 lat p.n.e), o czym swiadcza stanowiska archeologiczne m.in. w Czechach, Prandocinie, Smrokowie, Niedzwiedziu. W sredniowieczu przez te tereny przechodzily wazne szlaki handlowe: „prasolka” od Bochni przez Proszowice, Czechy, Waganowice, Bronczyce, Niedzwiedz do Slomnik i dalej na pólnoc. Drugi szlak solny biegl od Wieliczki przez Polanowice, Niedzwiedz do Slomnik i równiez dalej na pólnoc. Szlakami tymi jechaly wozy z sola. Trzeci szlak „via magna” wiódl z Krakowa przez Slomniki, Miechów, az do Torunia. Najstarsze wzmianki dotyczace osad pochodza z XII w. Kacice wspominane sa w Kronikach Archidiecezji Krakowskiej z 1186 r. kiedy to nalezaly do ksiecia krakowskiego. Niedzwiedz i Szczepanowice wymieniane sa już w czasach Kazimierza II Sprawiedliwego okolo 1290 r. Powstanie Prandocina zwiazane jest z komesem Prandota Starym z rodu Odrowazów, który zalozyl tam swoja siedzibe rodowa w XII w. Z 1222 r. pochodza pierwsze wzmianki o Smrokowie. Nazwa Smroków pochodzi od nazwy osobowej Smrok, czyli od imienia jakiegos Smroka, który prawdopodobnie był tu dziedzicem. Z drugiej strony nazwa ta moze pochodzic od staropolskiego sm rok lub smrek, czyli od swierków porastajacych ten obszar. Pierwsze wzmianki o miejscowosci Czechy pochodza z 1254 r., a nazwa ta zwiazana Dzwonnica w Prandocinie jest byc moze z czeskimi osadnikami na tym terenie. Slomniki wymieniane są w zwiazku z lokacja zakonu cystersów w Kacicach przez Iwo Odrowaza w 1222 r. Nazwa miejscowosci wywodzi sie od wyrazu „szlom”, czyli helm bojowy. Byly one wyrabiane w kuzniach „szlomnikarzy” dla druzyny królewskiej. Prawa miejskie otrzymaly Slomniki w 1358 r. od króla Kazimierza Wielkiego. Z tego okresu pochodzi, zachowany do dzis, uklad architektoniczny rynku o powierzchni 1,75 ha. Powstal on na planie kwadratu, od którego odchodza prostopadle ulice. Koscióljest umieszczony w rogu, na przekatnej rynku. . Slomniki szczyca sie takze swoim herbem przedstawiajacym postac Michala Archaniola z rozpostartymi skrzydlami i mieczem w prawym reku. Lewa trzyma wage, symbol sprawiedliwosci,odchylona od poziomu. Cala postac pochylona jest w lewa strone. W XVI w. gmina Slomniki znalazla sie pod wplywami kalwinizmu. W Niedzwiedziu Mateusz Stadnicki i proboszcz Feliks Krucinger tworza zbór kalwinski. 25 listopada 1554 r. w Slomnikach odbyl się synod róznowierczy utrwalajacy nowa religie. W 1596 r. zbór w Niedzwiedziu zostaje zlikwidowany i ponownie umacnia sie kosciól katolicki. W XVIIw. Slomniki i okolice zostaja zniszczone podczas „potopu szwedzkiego”. W XVIII wieku Slomniki znalazly sie w centrum powstania kosciuszkowskiego. To tutaj zostal ogloszony 5 kwietnia 1794 r. Raport do Narodu Polskiego, a Tadeusz Kosciuszko po raz pierwszy przywdzial sukmane, jako wyraz uznania dla postawy chlopów-kosynierów. 6 kwietnia na rynku slomnickim Naczelnik awansowal do stopnia generala lejtnanta Józefa Zajaczka i Antoniego Madalinskiego. Po III rozbiorze Polski w 1795 r. gmina Slomniki znalazla sie pod zaborem austriackim. W 1809 r. weszla w sklad Ksiestwa Warszawskiego. W 1815 roku znalazla sie w Królestwie Polskim, czyli pod panowaniem cara rosyjskiego. Swoje miejsce w historii Slomnik miala spolecznosc zydowska. W XVIIIw. osiedlily sie tu dwie rodziny Lublinerów, które zamieszkaly za rogatkami miasta na tzw. Zamosciu. Najwiekszy naplyw ludnosci zydowskiej mial miejsce w XIX w., stanowili oni wtedy okolo 50 % mieszkanców. Caly handel, mlyny, mleczarnie znajdowaly sie w ich rekach. Wiekszosc Zydów przeniosla sie do Krakowa po odzyskaniu przez Polske niepodleglosci w 1918 r. II wojna swiatowa zdecydowanie zmienila strukture narodowosciowa tutejszej ludnosci. Wiekszosc Zydów zostala zamordowana przez Niemców, a ich szczatki spoczywaja na miejscowym kirkucie. W XIX w. okolice Slomnik byly miejscem walk partyzanckich w powstaniu styczniowym w 1863 r., o czym swiadcza liczne mogily, krzyze i kapliczki. W Sosnówce,w poblizu lesniczówki, stoi zabytkowa kapliczka z obrazem Matki Boskiej z Dzieciatkiem. W tym miejscu odebral przysiege od powstanców general Marian Langiewicz podczas powstania. „Mogilki” w Prandocinie to miejsce pochówku uczestników powstania upamietnione dwoma krzyzami na wzgórzu. Najwazniejsze informacje o obecnych sukcesach i problemach gminy mozna przeczytac w miesieczniku pt. „Glos Slomnik”. Trzeba jednak pamietac, ze juz w 1915 r. ukazal się pierwszy numer „Gazety Slomnickiej”, która informowala m.in. o dzialaniach zbrojnych podczas I wojny swiatowej w latach 1914-1918. Do dzis, w Prandocinie na tzw. „Cichonce”, znajduje sie cmentarz zolnierzy poleglych w tej wojnie. Wspólczesnie gmina Slomniki znana jest w calej Polsce dzieki licznym sukcesom chóru slomnickiego „Jutrzenka” zalozonego przez nauczycieli Malgorzate i Eugeniusza Korkoszów, dzialajacego w latach 1963-1996. Preznie dzialajacy, ludowy zespól „Smrokowianki” przyczynia sie do promocji naszego regionu. Slomniki od poczatku istnienia byly osada rzemieslniczo-handlowa. Ta struktura zatrudnienia ludnosci przetrwala przez wieki i istnieje do dzis. Slomniczanie nadal, z powodzeniem, zajmuja się handlem; znani sa jako krawcy, szewcy, masarze.

Zabytki kultury i przyrody

DWÓR W CZECHACH

W XVIII w. Czechy i dwór staly sie wlasnoscia rodu Mieroszewskich herbu Slepowron. Stanislaw Mieroszewski w 1794 r. byl komisarzem cywilno-wojskowym przy Tadeuszu Kosciuszce. Przed I wojna swiatowa na dworze Marii Mieroszewskiej spedzal wakacje Henryk Dobrzanski (pseudonim Hubal). W 1920 r. wlascicielem dworu zostal Edward Kleszczynski, który w swoim majatku ukrywal pulkownika Tadeusza Bora-Komorowskiego, pózniejszego dowódce AK. Edward Kleszczynski walczyl pod dowództwem gen. Stanislawa Maczka, a takze w II Korpusie Polskim gen. WladyslawaAndersa.

DWÓR W KACICACH

Okolo 1222 r. do Kacic zostali sprowadzeni cystersi przez Wislawa Odrowaza z Prandocina. Zalozyli oni tam gospodarstwo rolne tzw. Grandie. Lezace w rozlewiskach Szreniawy podmokle i bagienne Kacice wspaniale nadawaly sie dla zakonników nastawionych na zagospodarowywanie nieuzytków i osuszanie bagien. Sami cystersi prawdopodobnie juz w 1225 r. przenieslisie do Mogily,jednak majatek pozostal jako ich uposazenie. W XVI w. opat Ciolek rozbudowal siedzibe tworzac wille gotyckorenesansowa. Od XVII w. zarzadzali rezydencja królewscy starostowie. Po powstaniu styczniowym dobra te zostaly skonfiskowane przez Rosjan, a po 1945 miescily sie tam min. przedszkole, Osrodek Maszyn Rolniczych. Od 1991 r.wlascicielem dworu jest pan Wieslaw Wolny. Obecny wyglad budynku pochodzi z XIX w., jednak w piwnicach mozna odnalezc slady romanskie i gotyckie. W czesci mieszkalnej zachowaly sie pokoje z XVIII wieku oraz kaplica i pozostalosci kominka.

CHATAZ GLINY

We wsi Kacice zachowal sie budynek pochodzacy prawdopodobnie z polowy XVIIIw. Chata zbudowana jest z bali drewnianych laczonych na tzw. wegiel. Wewnatrz sciany sa wylepione glina i bielone na bialo. Pod jednym dachem znajduje sie czesc mieszkalna oraz gospodarcza. W czesci mieszkalnej, zlozonej z dwóch izb, znajduje sie gliniany piec z tzw. przypieckiem, podloge stanowi ubita glina tzw. klepisko. W czesci gospodarczej znajdowala sie obora. Dach stanowi strzecha zbudowana ze snopów slomianych, zakladanych dachówkowato jeden na drugim.

PALAC WODZICKICH W NIEDZWIEDZIU

W XV w. Niedzwiedz staje sie wlasnoscia Mikolaja Stadnickiego, herbu Szreniawa, dworzanina króla Kazimierza Jagiellonczyka. Jego wnuk Stanislaw Mateusz Stadnicki razem z proboszczem Krucigerem w 1548 r.jako pierwsiw Malopolsceprzeszli na kalwinizm. Syn Stanislawa – Marcin bral udzial w wyprawie Polaków na Kreml w 1610 r. pomagajac osadzic na nim rzekomego Dymitra ijego zone Maryne Mniszkówne, w okresie tzw. „wielkiej smuty” w Rosji. Na przelomie XVII/XVIIIw. palac przeszedlna wlasnosc rodu Malachowskich herbu Nalecz. W 1808 r. posiadlosc (zjecie ponizej) kupil Stanislaw Wodzicki, który zbudowal tam klasycystyczny palac, murowany, pietrowy, podpiwniczony z okraglym ryzalitem od ogrodu i czterokolumnowym portykiem od frontu. W trójkatnym frontonie znajduje sie herb Wodzickich-Leliwa, który ozdabia takze chrzcielnice w miejscowym kosciele. Stanislaw Wodzicki zalozyl w otoczeniu palacu ogród slynacy z niezwykle bogatej, unikatowej roslinnosci sprowadzanej z calego swiata.

KOSCIÓL W NIEDZWIEDZIU

Powstalw latach 1486-1493 z inicjatywy Stadnickich ze Zmigrodu. Zbudowany zostal z cegly i kamienia. Jest to jednonawowa budowla gotycka. Z tego okresu zachowaly sie: portal, ostrołukowe okna oraz przypory na zewnatrz murów. Wewnatrz znajduje sie gotycka rzezba Madonny z Dzieciatkiem z okolo 1420 r. Zostalaona przeniesiona z kapliczki w Waganowicach i zdobi oltarz glówny kosciola (w Europie pozostaly tylko cztery takie rzezby). Sciany zdobia równiez gotycko-renesansowe obrazy. W XVIIIw. DziekifundacjiMalachowskich do zachodniej czesci kosciola dobudowano klasycystyczna kruchte wraz z kolumnowym portykiem. W podziemiach kosciola znajduja się krypty grobowe Malachowskich. Na zewnatrz swiatyni stoi obelisk Piotra i Tekli Malachowskich

KOSCIÓL W PRANDOCINIE

Kosciól pod wezwaniem sw. Jana Chrzciciela datowany jest na pierwsza polowe XII w. Fundatorem swiatyni byl komes Prandota Stary z rodu Odrowazów. Oni to za czasów Boleslawa Krzywoustego brali udzial w wyprawach chrystianizacyjnych na Pomorze i otrzymali od wladcy liczne nadania. Kosciól nalezy do najcenniejszych przykladów architektury romanskiej. Jest to obiekt jednonawowy, zbudowany z kamiennych ciosów, z gotyckim prezbiterium. Pierwotne wejscie od strony poludniowej jest ozdobione portalem z dwiema parami kolumienek i podwójna plaskorzezbiona archiwolta. Nad apsyda zachodnia stoi osmioboczna, obnizona i przykryta barokowym chelmem wieza. Pozostal równiez romanski arkadowy fryz zdobiacy wieze oraz nawe glówna. Z epoki baroku pochodzi równiez kruchta oraz oltarz glówny Matki Boskiej z Dzieciatkiem i dwa oltarze boczne.

KOSCIÓL W SLOMNIKACH

Drewniana swiatynie pod wezwaniem sw. Michala Archaniola ufundowal w latach 1340-1349 król Kazimierz Wielki. Przetrwalaona do 1648 r., a na jej miejscu stanal nowy równiez drewniany kosciól. W 1888 r. Slomniczanie przystepuja do budowy nowej, murowanej swiatyni. Trójnawowy kosciól stoi na planie krzyza lacinskiego, a jego fronton stanowia dwie wieze na planie kwadratu. W głównym oltarzu umieszczony jest póznogotycki krzyz z pierwszej polowy XVI w. Równiez z tego okresu pochodzi obraz Swietej Rodziny znajdujacy się w prezbiterium. Wedlug historyków efektowna oslona-sukienka barokowa obrazu Matki Boskiej z Dzieciatkiem, znajdujaca sie w oltarzu bocznym, pochodzi z 1676 r. i jest dzielem krakowskiego zlotnika Szymona Zmyslnego.

BOZNICA ZYDOWSKA I KIRKUT W SLOMNIKACH

Budynek powstal prawdopodobnie na początku XX w. Bylo to miejsce modlitwy Zydów, dzialala tam szkólka zydowska dla mlodziezy tzw. chajder (chadder), w piwnicach znajdowaly sie laznie. Obecnie budynek jest opuszczony. Na frontowej scianie zostala wmurowana pamiatkowa tablica ufundowana przez zwiazek Zydów slomnickich z Izraela (1990 r.). Kirkut – cmentarz zydowski, miesci sie on w Slomnikach, na koncu ulicy Niecalej, na tzw. „Niedzwiedzkich lakach”. W latach 90-tych cmentarz ten zostal odnowiony i ogrodzony dzieki Fundacji Polskich Zydów w Izraelu.

ZESPÓL LUDOWY SMROKOWIANKI

Smrokowianki to zespół ludowy dzialajacy od 1968r. w swoim repertuarze maja przyspiewki ludowe, wiersze oparte na miejscowych zwyczajach ludowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Henryka Wiórek pisze teksty piosenek, wierszy, gadek. Przykladem moze byc wiersz pt. „Jedziemy z Wawrzkiem”, który szczególowo przekazuje zwyczaje związane z weselem w II Rzeczypospolitej. Tekasty autorstwa Henryki Wiórek w wykonaniu mieszkanki Smrokowa – Haliny Buczek zdobywają wyskokie miejsca podczas festiwali folklorystycznych np. „Sabałowe bajanie” Kolejna twórczyni ludowa Anna Kawalec pisze wiersze, również używając miejscowej gwary. Przykładem jest wiersz pt. „Święto kwitnącej jabłoni”

Zostaw komentarz